Монгол Улс гурилын уутаа гөвж дууслаа. Уул уурхайн салбараас хэт хамааралтай. Тэр дундаа нийт экспортын 70 хувийг нүүрс эзэлж байгаа энэ үед нүүрсний үнэ, тээврээс шууд хамаарч эдийн засаг хэлбэлзэж байна.  Гэтэл уул уурхайн бүтээгдэхүүдээ хэт найдаж, төсвөө хөөсрүүлсэнээс болж, ард түмэн “модоо барьж” эдийн засаг элгээрээ хэвтэхэд тулав.

      Хөрш орнуудын геополитикийн нөхцөл байдал, тарфын дайнаас болж уул уурхайн бүтээгдэхүүнээс хэт хамааралтай манайх шиг буурай оронд ямар хор хохиролтойг удаа дараа сануулж байлаа. Гэтэл нүүрсний үнээ хэт өндөр  төсөөлж, төсвийн төсөөллөө хэт өөдрөг төсөөлсөнөөр өнөөдөр валютын үнэ тэнгэрт хадаж, төсвийн орлого тасрахад хүрсэн. Цаашлаад татвар татаасаа тултал нэмж, танах зардлуудаа бүгдийг нь багасгасан эрх баригч намынхан өнөөдөр дарга нараа цомхтгож, төсвөө танахаас аргагүйд хүрэв. Манай улсын экспортын дийлэнх орлогыг бүрдүүлдэг нүүрсний үнэ он гарснаар 39 хувиар унаж, төсвийн орлого 3,3 их наядаар буурах төлөвтэй байна.

        Улмаар 2025 оны төсөвт тодотгол хийснээр нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогыг 2.3 их наяд төгрөгөөр бууруулж, 31.2 их наяд төгрөг, нэгдсэн төсвийн нийт зарлагыг мөн 2.3 их наяд төгрөгөөр бууруулж 31.2 их наяд төгрөг, нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн тэнцэл алдагдалгүй байх бодлогыг үргэлжлүүлнэ гэдгээ Г.Занданшатарын Засгийн газраас мэдэгдсэн. Улмаар 14 мянган төрийн  алба хаагчийг ажлаас нь чөлөөлж төсөвт хэмнэлт хийхээ мэдэгдээд байгаа. Ингэхдээ төрийн байгууллагуудын тэвчиж болох зардлыг хэмнэж, хэрэгжүүлж байгаа хөтөлбөр, арга хэмжээг хэмнэлтийн горимоор үргэлжлүүлэх, хэрэгжиж эхлээгүй хөтөлбөр, арга хэмжээний зардлыг бүрэн хэмнэх, цомхон, чадварлаг, бүтээмжтэй, цахим төрийг бий болгох арга хэмжээний хүрээнд нийт 1.9 их наяд төгрөгийг хэмнэхээр тооцсон байна. Эдийн засгийн хөгжлийн сайд Н.Учрал “Төсвийн хэмнэлтийн хүрээнд төрийн зардлаар хийдэг хурал цуглааныг болино” гэдгээ ч мэдэгдээд байгаа. Улмаар Үндэсний хороодыг татан буулгаж, чиг үүрэг нь давардсан яам тамгын газрын дарга нарын тоог цөөлөх тооцоолол хийхээ мэдэгдсэн. Нэг ёсондоо эмч, боловсролын байгууллагаас бусад төрийн албанд цомхтгол хийж, төрийн алба хаагчдын есөн хувийг ажлаас нь цөлөөлөх байдлаар төсөвт хийхээр тооцоолоод буй.

Цаашлаад төсвийн ерөнхийлөн захирагч нараас энэ оны тавдугаар сараас хойш тендер нь зарлагдаагүй төсөл хөтөлбөрүүдийг зогсоож, төслийн зардлыг багасгана гэх тооцоолол хийсэн. Тухайлбал, Эрүүл мэндийн сайдын багцаас 69.9 тэрбум, Хот байгуулалт, орон сууцжуулах сайдын багцаас 36 тэрбум, Боловсролын сайдын багцаас 33 тэрбум, Зам тээврийн сайдын багцаас -33 тэрбум, Соёл, спорт аялал жуулчлалын сайдаас 19.7 тэрбум, бусад сайд нарын багцаас 122.7 тэрбум төгрөг гээд нийт 535.9 тэрбум төгрөгийн 130 төсөл арга хэмжээг зогсоож, хэмнэлт хийх юм. Гэтэл зарцаахаар төлөвлөсөн төсөл хөтөлбөрүүдийн ард нэн шаардлагатай тоног төхөөрөмж нийлүүлэхээс эхлээд асуудал үүссээр байна. Хамгийн гол нь хариуцлагагүй хандсан сайд нарын хэнэггүй зангаас болж, ард түмэн ч бүсээ чангалахад хүрээд буй.

       2025 онд 83 сая тонн нүүрс экспортлохоор төлөвлөж, нэг тонн нүүрсийг 105 ам.доллараар худалдаалах өөдрөг тооцоолол хийсэн ч нүүрсний үнэ дэлхийн зах дээр унаж, экспортын хэмжээ ч биет  хэмжээгээрэээ өмнөх оны мөн үеэс буурсан тоон үзүүлэлтэй байгаа. Ийн хэт өөдрөг төсөөлөлдөө хэнздэсэн Засгийн газар өнөөдөр төсвөөс байж болох зардлуудаа танаж, хэмнэх гээд үйлээ үзэж байна. Өөрөөр хэлбэл, он гарсаар эхний дөрвөн сарын байдлаар 25 сая тонн нүүрс экспортолсон бөгөөд өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад биет хэмжээ адил ч, нүүрсний үнэ он гарсаар 44 хувиар буурсан. Цаашид нүүрсний үнэ энэ хэвээр хадгалагдвал төсөв 2.3 их наяд төгрөгөөр тасрах эрсдэлтэй гэсэн тооцоо гараад байна.

       Хачирхалтай нь, төрийн алба  хаагчдыг халж, сэлгэж төсвөө танаж байгаа ч дэд сайд нарын орон тоог дахин оруулж ирэхээр болсноо зарлаад байгаа. Нэг ёсондоо төр хэмнэлт хийх гэж сүржигнэж байгаа ч, дэд сайдын орон тоо нэмэх асуудал эдийн  засагт хэмнэлт хийх гээд улайраад байгаатай зөрчилдөж байгааг ч шүүмжлэх хүн олон байна.

      Ийн Монгол Улс олон жил эдийн засгаа солонгоруулах талаар ярьсан ч хэрэгжүүлээгүйн гороор эдийн засагт ямар хохиролтой байгаагийн илрэл нь энэ юм. Хэдийгээр нүүрсний үнэ унаж, нийлүүлэлт багассан ч манайд боломж бий. Дэлхийн зах зээлд алтны үнэ тогтмол өсөж байгаа нь экспортын бүтээгдэхүүнээ нэмэх шаардлага бий болсны дохио юм. Хамгийн гол нь төрийн нэгдсэн бодлого уялдаа холбоог хангаж ажиллах нь юу юунаа илүү чухал байна, Ерөнхий сайд аа.