Хаврын чуулганаар хэдэн гишүүн кнопны эрхээ хасуулж, хэд нь “Гишүүдээ явуулна” гэж товчлуур дарах бол доо. Өчигдрийн чуулганы нээлтээс харахад лав гишүүд өмнөх шигээ халуун дулаан, нээлттэй байхаа больчихсон байна лээ. Хэдий чуулганы хуралдаан дээр нэгнээ хулгайч, худалч, идсэн уусан, завшсан% залилснаар нь дуудаж, нэгнээ элдэвлэдэг ч энэ удаагийнх шиг дүнсгэр, дүлий дүмбэ байгаагүй л санагдаж байна. Ёстой их шуурганы өмнө нам гүм ноёлно гэгчээр, бүүдгэр тэнгэр шиг дүнсийж байгаа харагдана лээ.

     Нүүрсний хулгайн хэрэгт нэр холбогдсон, яллагдагчаар татагдсан, бүрэн эрхээ хасуулах хүртлээ сүлжээ үүсгэсэн гишүүдээс болоод энэ удаагийн парламент бүрэн бүрэлдэхүүнээр ажиллахад тун бэрх болоод байгаа. Хоёр гишүүн нь бүрэн эрхээсээ өөрсдөө татгалзах хүсэлтээ өгсөн бол үлдсэн гишүүдийнх нь нэрийг Улсын ерөнхий прокуророос Их хуралд өргөн мэдүүлэхэд бэлэн болоод байгаа гэх. Гишүүдийн бүрэн эрх хөндөгдөж эхэлсэн нь нэг талаараа МАН-ын томчуудад олз болж байгаа гэж Саарал ордноор шуугих боллоо.

      МАН-ынхан Үндсэн хуульд гар хүрч сонгуулийн товыг наашлуулах гэж улаан цагаандаа гарах болов сүүлийн үед. Гурван сая иргэнээс зөвхөн 800-г нь сонгож аваад Зөвлөлдөх санал асуулга гэгчийг явуулж, Үндсэн хуультай холбоотой тойруулсан, тойгуулсан асуудлуудыг саналын асуултад сонголтгүй хариултаар оруулж, иргэд Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах шаардлагатай гэж үзсэн гэх мэдээллийг өгч байгаа харагдсан. Улмаар намрын чуулган завсарлахтай зэрэгцэн гишүүдийг тойрог руу нь илгээж, Үндсэн хуулиар ухуулга хийгээд “Шагнал урамшуулал юу байдаг түүнийгээ тараа” гэх үүрэг өгснөөр гишүүд Саарал ордноос гарав уу, үгүй юү хөдөөг зорьж ухуулга хийгээд ирцгээсэн.

    Одоо харин парламентаа “тараах” сүүлчийн ажил нь УИХ-ын гишүүдээ бүрэн эрхээс нь түдгэлзүүлж, сонгуулийн товыг наашлуулах ажил л үлдээд байгаа аж. Тиймээс эхний ээлжинд нүүрсний хулгайн хэрэгт хөдөлшгүй баримтаар холбогдсон гишүүдээ явуулахаар тохиролцож, Т.Аюурсайхан, Ж.Мөнхбат тэргүүтэй гишүүдийг өөрийн хүсэлтээр бүрэн эрхээсээ татгалзах хүсэлтээ өгөхийг санал болгосон гэх. Т.Аюурсайханы хувьд Ерөнхий сайдын ойрын хүн, журмын нөхөр нь мөн хэдий ч энэ удаад Л.Оюун-Эрдэнэ хамгаалж чадахгүй болтлоо хол явчихсан. Тиймдээ ч хуулийнхнаас түрүүлж хөдөлж, нэр цэвэр авч үлдэх арга нь өөрөөр нь бүрэн эрхээсээ татгалзуулах хүсэлтийг нь өгүүлэх байсан биз.

    АТГ-аас нүүрсний хулгайн хэрэгт холбогдуулан шалгаж байгаа гэж зарласан гишүүдээс МАН-ын гишүүд цөөнгүй бий. Л.Оюун-Эрдэнэ тэргүүтэй МАН-ын томчууд нүүрсний хулгайн хэрэгт холбогдсон гишүүдээ бүрэн эрхээсээ өөрсдөө татгалзах хүсэлтээ өгөх санал тавьсан ч сонгууль болоход жил гаруйхны хугацаа үлдсэн. Тиймээс гишүүд нь энэ хэвээрээ гишүүний бүрэн эрхээ эдэлж, хугацаандаа дуусгах сонирхолтой байгаа гэнэ. Наанадаж, өөрсдийгөө “хамгаалах, өөрсдийн эрх ашигт нийцүүлсэн” хууль тогтоомжуудаа батлуулах гээд улайрч багаа сурагтай. Ингэхдээ УИХ-ын гишүүний бүрэн эрхээрээ хамгаалуулж, нүүрсний хулгайн асуудлаа ч цэгцлэх бодолтой байгаа гэнэ. Нүүрсний хулгайн хэрэг илэрч эхэлсэн сургаар Монгнол Улсын хилээр нэвтэрсэн 11 мянган машины бүртгэл устаж алга болсон талаар АТГ-аас мэдээлээд байгаа. Өөрөөр хэлбэл, нүүрсний хулгайн хэрэгт холбогдсон улс төрийн томчууд эхнээсээ эд мөрийн баримтаа устгаж цэгцэлсэн байж болзошгүй нөхцөл үүссэн гэсэн үг. Эндээс харахад гишүүд суудалдаа үлдэх гэж хэрэндээ тэмцэж, хичээж байгаа нь илэрхий байна.

    Нөгөө талаараа Л.Оюун-Эрдэнэ, Д.Амарбаясгалан, Х.Нямбаатар тэргүүтэй МАН-ын одоогийн гол тогоог баригчид нүүрсний хулгайн хэргээр гишүүд шахаж эхэлсэн нь гологдогсдын бүлэглэлийг бий болох эхлэлийг тавьж ч мэднэ. Гэвч өнөөдөр эхлүүлсэн ажлаа нэг мөр дуусгахгүй л бол салхи хаашаа ч эргэж мэднэ. Тиймээс л Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, гишүүдийн тоогоо нэмэх, хуучин гишүүдээ халж, тойргоо авахын тулд нүүрсний хулгайн хэргийг шуурхайлж байгаа бололтой.

     Чуулганы нээлтийн үеэр УИХ-ын дарга Г.Занданшатар “УИХ-аас зөвлөлдөх санал асуулгын үйл ажиллагааг 4 үе шаттай зохион байгуулж улс орны нийгэм эдийн засгийн өмнө тулгамдсан асуудлуудыг иргэдтэйгээ хамт тодорхойлсон. Эхний шатанд нийгэм, улс төр, эдийн засгийн тулгамдсан асуудал гарц шийдлийн талаар эрдэм шинжилгээний хурал хийсэн. Дараа нь улс төрийн нам, иргэний нийгмийн байгууллагууд жагсаж цугласан иргэдийн төлөөлөл оролцсон үндэсний зөвшилцлийн чуулга уулзалтыг зохион байгуулж санал санаачилгуудыг хэлэлцсэн. Санал асуулгад оролцогчид авлигал, хээл хахуулийг онцлон ярьж байсан бөгөөд төсөв мөнгө, төрийн өмчийн хяналтыг сайжруулахын тулд ард иргэдийг төлөөлөн ажилладаг төрийг хянан шалгах бие даасан  тогтолцоог бүрдүүлэх асуудлыг өндөр хувиар дэмжсэн.

     Ийм тогтолцоонд төр сахилга хариуцлага, ёс зүйн хэм хэмжээг тогтоож авлигаас ангижрах чухал хөшүүрэг болно гэж дийлэнх олонх нь үзэл бодлоо илэрхийлсэн байна. Санал асуулгын үр дүнгээр 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтийг хэрэгжүүлэх хуулиудыг яаралтай хэлэлцэн баталж, ҮХНӨ-ийн үр дүнг үзэх шаардлагатай гэж үзсэн” хэмээгээд буй.

    Харин нүүрсний хулгайн хэрэгт холбогдсон УИХ дахь АН-ын гишүүд бүрэн эрхээсээ татгалзахгүй гэдгээ мэдэгдээд байгаа юм.  Энэ талаар УИХ-ын гишүүн Д.Бат-Эрдэнэ “Бүрэн эрхээсээ татгалзах үндэслэл байхгүй” гэх тайлбар өгөөд байгаа. Ямартай ч ирэх хавар МАН-ын томчууд сонгуулийн товоо наашлуулахаар улайрч эхэлсэн бол гишүүд бүрэн эрхээ дуусгахыг санаархаж сууна