“Эвэр нумаа эвшээлгэн татах

Эрэлхэг Хүннү удамт баатрууд

Зэлэм Сүбээдэйн цэцэн ухаанаар

Зэллэн өрсөн чөдөр цулбуур” хэмээн дуучин Б.Эрдэнэбаатар “Хамаг Монголын харваа” дууг сонсоход тэр жилийн наадам сэтгэлд тод бууна.

Сурын харваа надад үргэлж онцгой сэтгэгдэл төрүүлдэг байлаа. Наадмын төв талбайгаас жаахан зайтай, дугуй асрын хажууд байрлах тэрхүү сурын талбай руу анх өвөөгийн хамт алхаж очиж байсан тэр өдөр санаанаас гардаггүй юм. Тэндэх нам гүм, харваачийн төвлөрөл, анхаарал бүрэн төвлөрсөн харц, нум, сум харваж буй байдал нь цөм өөр ертөнц мэт санагдсан.

Тэр жилийн наадамд би харваачдыг тун ойроос харсан.Тэр дундаа гартаа нум сум барьсан, өвдгөө бага зэрэг нугалан, цэх зогссон хүнийг илүүтэй анзаарлаа. Түүний царай нарны туяанд бага зэрэг хөлөрч, нүд нь харин зөвхөн бай руу ширтэнэ. Тэгснээ уриалгын уухайн чимээ сонсогдож, мөнөөх хүн нум сумаа эвшээлгэх мөчид өөрөө оночихсон юм шиг л эрхгүй баярласан сан. Тэр цагаас хойш надад сурын харваа сонирхолтой санагдаж, дараа нь эл спортын талаар мэдээлэл уншихад зүгээр нэг спорт биш, харин удам дамжсан ухаан, ур ухаан, тэвчээрийн урлаг байдгийг мэдсэн. Мөн соёл, бахархлын нэгээхэн хэсэг гэдгийг ч ойлгосон.

Тиймдээ ч одоо бодоход, өвөөгийн маань зөөлөн инээмсэглэл, тэр харваач ахын нухацтай төвлөрсөн харц надад наадмын сурын талбайг зүгээр нэг газар биш, дурсамжийн гүн хуудас болгож үлдээсэн юм билээ.

Наадам дууссан ч сэтгэлээс гарахгүй үлддэг зүйлс гэж бий. Сумын төв нам гүмд шилжиж, талбай дээрх хуушуурын үнэр ч замхарч, хүмүүс гэр гэртээ буцсан ч наадмын давтагдашгүй тэр л догдлол, унаач хүүхдүүдийн гийнгоо, бөх цол дуудах авьяастнуудын хоолой, уртын дууны тансаг аялгуу сэтгэлд нэг л дотно. Ерөөс Наадмын өдрүүд ер бусын өнгө бүрдүүлж, тэр л өнгөөр би жил бүрийн долдугаар сарыг угтдаг сан. Наадам бол зүгээр нэг баяр биш. Энэ бол өв соёлын минь “амьсгал”, үндэсний минь “үнэр”, монгол хүний сэтгэлийн аялгуу юм. Хүн бүхэн өөрийнхөөрөө наадмыг мэдэрдэг. Миний хувьд энэ бол морьд тургих үдэш, дээлээ зэхэн, уяагаа тойрох аавын минь дуу хоолой, уухайлах харваачдын сүр, асар тойрох гийнгооны дуулал, хуушуурын халуун уур, найзуудын инээд.

Он жил өнгөрөх тусам би тэр үеийн наадмыг л дурсаж сууна. Магадгүй одоо дахин тийм мэдрэмжийг яг тэгж мэдрэхгүй байж болох ч, сэтгэлийн гүнд, зүрхнийхээ нэгэн буланд наадмын ийм нэг гэгээн дурсамж гэрэлтэж л байдаг нь сайхан юм даа. Наадам бол өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурвыг холбосон алтан хөвөө. Харваачдаас эхлээд, наадам үзэж суугаа өнөөдрийн надад, хожмын хүүхдүүдэд ч энэ баярын үнэ цэнэ ижилхэн хүрэх биз ээ.