25 нас. Энэ насны тухай бичсэн ном хэр олон бол гэвэл магад олдохгүй ч байж мэднэ. Тэгвэл уншигч та яг одоо сэтгүүлч Ж.Тэгшжаргалын “Хорин тав” номыг сөхөөрэй. Эл ном нийт хорин таван эсээ, тэмдэглэлээс бүтсэн бөгөөд тус бүртээ өөрийн гэсэн өнгө, баяр гунигийг өгүүлжээ. Хамгийн гунигтай эхлэлтэй ном гэвэл яруу найрагч, зохиолч Л.Өлзийтөгсийн “Үзэхийн хязгаар” ном санаанд бууж байна. Үүнтэй адил “Хорин тав” ном “Аавын үгүйд нутгаа зорьсон тэмдэглэл” гэсэн дурсамжаар эхэлж байна. Ерөөс эхний хуудсыг нь сөхөхөд л санаа алдам ном цөөн шүү дээ. 

 

    Тус тэмдэглэлд “Багадаа очих газраас зам зуур хамгийн сайхан санагддаг байлаа...Харин одоо очих газар ч, хүрэх зам зуур ч сэтгэл догдлуулахгүй байгаа нь хачин. Хэн ч намайг хүлээгээгүй газар руу, тэгээд бүр аавын нутаг руу аавгүй явахын гашууныг гарган дүрслэх үг энэ дэлхийн аль ч хэлэнд байдаггүй байх аа...” хэмээх өгүүлбэр л уртаас урт санаа алдуулж буй юм. Хэн нэгний байхгүй орон зай гэдэг угаас үргэлжийн гуниг дагуулдаг. Тэр дундаа аав, ээжийн байхгүй орон зай гэдэг хэчнээн гунигтайг үгээр илэрхийлэх аргагүй. Номын дараагийн бүлэгт “Ургаж буй бүхэнд атаархнам” гэсэн мөр бий.

 

 

      Үргэлжлүүлэн “Хорин тав” эсээнд “Хорин нас бол би үнэндээ юу ч мэдэхгүй юм байна гэдэгтэйгээ эвлэрэхэд хэтэрхий омголон, чухам тэр л эрчилсэн их ааг омгоороо бүтэлгүйтлийн ханыг хэчнээн удаа мөргөж унасан ч ажрахгүй босч ирээд ахиад хэдэн удаа мөргөсөн ч надад бас тэнхээ байна гэдгээ мэдэрдэг давилуун үе. Харин хорин таван нас гэдэг адилхан алдаагаа ахиад нэг давтахад л хорвоо дэлхий бүгдээрээ чиний эсрэг босож, бодит амьдралын нударга нэг буултаараа л үзэж туулж, итгэж найдаж, хийж гийгүүлсэн бүхнийг чинь хумхын тоос болгон хөсөр унагахтай хэчнээн эвэлэрэхгүй байя гээд аяндаа тэнхэл хүрэхгүй тийм л нас ажээ” гэсэн нь уншигч танд нэгийг бодуулах биз. Дээр өгүүлсэнчлэн нас гэдэгалдаа онооны хувьд том ялгаатай байдгийг өгүүлжээ. Одоо ингэх ёстой гэсэн хувьд хүний хөгжлийн номууд олон бий. Гэхдээ энэ насан дээр ийм бай, тийм бай гэхээс илүү алдааг нь хэлж, урьдчилан сэргийлдэг ном нь хэд билээ. Өөрт нь хамгийн ойр зүйл хүнд хүрдэг шүү дээ. Эл эсээнээс ийм л мэдрэмжийг авсан юм. Энэ ном цааш хүнд, хөнгөн гэх дарааллаар бичигдсэн гэмээр. 

 

     Учир нь “Айдас” эсээнд нагац ахынхаа тухай дурссан таагүй дурсамж. “Ээжийн минь амьсгал миний амьдрал юм” гэсэн ээжийнхээ тухай бичсэн тэмдэглэл. “Гудамж” нэртэй хотын хөдөөн тухай дурсамж. “Өрөөлийг жаргааж дуулж явбал, өөрөө жаргадаг сэтгэлийг тандаа” МУГЖ, дуучин агсан Н.Төмөрхуягийн тухай хөрөг бүтээл. “Аракатакагийн илбэчин”-ий тухай тэмдэглэл. “Цэнхэр усан цэнхэр, гүн хөх “ дууны тухай тэмдэглэл. “Жаргаах дуу” нэртэй Боса новагийн дурсамж зэрэг хөвөрч байгаад “Ахын минь ард гурван алуурчин алхаж явсан” гэсэн хүндхэн бичвэр. Иймээс л хүнд, хөнгөн, хүнд гэсэн дарааллаар бичигджээ гэж буй юм. Дурсахад таагүй мэдрэмж төрүүлэм дурсамж уншаад, сайхан дурсамж руу хөвөрнө. Ингэж явсаар гэм хийсэн мэт мэдрэмж төрөх. Иймд л “Хорин тав” гэх энэ номыг баяр гуниг, санаа алдалтаар дүүрэн юм гээд буй юм. 

 

 

    Үүний дараа энэ ном уншигчдад өгөх санаа болоод бичвэрээрээ нүүдэллэж байна. Ганц дурсамж бус сэтгүүлчийн тэмдэглэл, сурвалжилга ч эл номд багтах аж. Өөрөөр хэлбэл, харь орон, тэнд амьдрах монгол хүмүүс, хааны тухай зэргийг өгүүлнэ. Ингэж явсаар хамгийн сүүлд “Хадаас” гэх сонины амьдралын тухай өгүүлээд дуусаж буй юм. Эндээс онцолж Хөт хот буюу “Луугийн атган дахь цаасан шувуу”  сурвалжилгаас өгүүлье. Эл сурвалжилга эхлэхдээ “ Хөх хот. Эндэхийн тэнгэр эрт хэзээ нэгэн цагт хөхрөн тунарч байсныг, энэ газар тэгэхэд Их Монгол гүрний нэг хэсэг байсныг гэрчилж байг гэсэн шиг уугуул нэрээ ер хөндөлгүй явсаар өнөөдөртэй золгосон...” гэжээ. Энэ сурвалжига ерөөс өнгөрсөн жил ӨМӨЗО-ны залуус эх хэл бичгийнхээ төлөө хэрхэн тэмцэж, бид ч мөн тэмцэж байсан жишээ саяхан мэт. Үнэхээр Өвөр Монголчууд бол өв соёл, үүх түүхээрээ бидэнтэй нэг гэдгийг дахин сануулах шиг. Мөн сурвалжилга “Салхи биднийг хөтөлж байдаг болохоор энд мэнд уулзаж, чиний мөрөөддөг, чиний төсөөлдөг, чиний зүрх хамт байдаг Монгол эх орноор хамтдаа аялаж, элгэн сандантайгаа уулзах өдөр удахгүй гэдэгт итгэнэм” хэмээн төгсөж байна. Илүүг энд дурдахгүйгээр ингээд үлдээе. Сайхан дурсамж, бас жаахан гуниг, урт санаа алдалттай ийм л нэгэн номыг хааж байна. Эргээд сөхөх бүрт гуниг, баяр бүхэн нь улам ойртоно гэдэгт итгэж байна.